Chánh niệm (mindfulness) có thể hỗ trợ người bệnh tâm thần như thế nào?

CHÁNH NIỆM LÀ GÌ?

Chánh niệm có thể hiểu đơn giản là “nhận biết rõ mình đang làm gì, đang cảm thấy gì và điều gì đang xảy ra ngay lúc này”.

Ví dụ, khi uống một cốc nước, thay vì vừa uống vừa suy nghĩ về những chuyện đã xảy ra hoặc lo lắng về những việc sắp tới, người thực hành chánh niệm chú ý đến nhiệt độ của nước, cảm giác khi uống, hơi thở và những cảm nhận của cơ thể.

Chánh niệm không có nghĩa là cố gắng “không suy nghĩ”, cũng không phải là ép bản thân phải luôn vui vẻ hay loại bỏ hoàn toàn những cảm xúc khó chịu. Đó là quá trình nhận biết suy nghĩ và cảm xúc mà không lập tức bị chúng cuốn đi.

LỢI ÍCH CỦA CHÁNH NIỆM

– Giúp giảm căng thẳng và lo âu

Khi lo lắng, người bệnh có thể liên tục suy nghĩ về những điều tiêu cực, khó thư giãn hoặc luôn cảm thấy bất an. Thực hành chánh niệm giúp người bệnh đưa sự chú ý trở lại với những gì đang xảy ra ở hiện tại, chẳng hạn như hơi thở, cảm giác của cơ thể hoặc những âm thanh xung quanh. Điều này có thể giúp giảm mức độ căng thẳng và lo âu ở một số người.

– Hỗ trợ nhận diện và điều hòa cảm xúc

Người bệnh có thể gặp khó khăn trong việc nhận biết mình đang buồn, tức giận, sợ hãi hay căng thẳng. Chánh niệm khuyến khích người thực hành nhận biết cảm xúc trước khi phản ứng ngay lập tức.

+ Ví dụ:

“Tôi đang cảm thấy tức giận.” thay vì: “Tôi là một người tức giận”

Cách quan sát này giúp tạo ra một khoảng dừng nhỏ giữa cảm xúc, suy nghĩ, hành động, từ đó người bệnh có thể học cách phản ứng bình tĩnh và phù hợp hơn.

– Hỗ trợ giấc ngủ và thư giãn

Căng thẳng và suy nghĩ nhiều có thể khiến người bệnh khó đi vào giấc ngủ hoặc ngủ không sâu. Một số nghiên cứu cho thấy thực hành chánh niệm có thể giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ và giảm mất ngủ ở một số người bệnh.

– Hỗ trợ người bệnh nhận biết sớm những thay đổi của bản thân

Khi thường xuyên quan sát suy nghĩ, cảm xúc và cơ thể, người bệnh có thể học cách nhận biết những dấu hiệu bất thường của mình sớm hơn. Ví dụ, người bệnh có thể nhận ra:

+ Mình đang căng thẳng hơn bình thường.

+ Mình bắt đầu ngủ ít hơn.

+ Mình dễ cáu gắt hoặc lo lắng hơn.

+ Mình khó tập trung vào công việc hằng ngày.

+ Cảm xúc thay đổi rõ rệt.

Nguồn ảnh: Internet.

NHỮNG NGƯỜI BỆNH NÀO NÊN THỰC HÀNH CHÁNH NIỆM?

Chánh niệm có thể được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ, đặc biệt ở những người bệnh đã tương đối ổn định và có khả năng tham gia thực hành theo hướng dẫn. Một số nhóm có thể được cân nhắc gồm:

– Người bệnh trầm cảm: Chánh niệm có thể giúp nhận diện những suy nghĩ tiêu cực, giảm suy nghĩ luẩn quẩn và tăng khả năng quan sát, điều hòa cảm xúc.

– Người bệnh rối loạn lo âu: Có thể hỗ trợ người bệnh nhận biết cảm giác lo lắng, chú ý trở lại hiện tại và giảm mức độ căng thẳng. Các nghiên cứu cho thấy chánh niệm có thể mang lại lợi ích từ nhỏ đến vừa đối với các triệu chứng lo âu.

– Người bệnh thuộc phổ tâm thần phân liệt đã tương đối ổn định: Có thể cân nhắc dưới sự hướng dẫn của các bác sĩ, nhằm hỗ trợ khả năng nhận biết suy nghĩ, cảm xúc và cải thiện khả năng ứng phó với căng thẳng.

– Người bệnh thuộc khoa Phục Hồi Chức Năng: Chánh niệm có thể được kết hợp với các hoạt động phục hồi nhằm rèn luyện sự chú ý, nhận biết cảm xúc và tăng khả năng tự chăm sóc.

Tuy nhiên, không phải người bệnh tâm thần nào cũng phù hợp với chánh niệm. Người đang có triệu chứng loạn thần cấp, kích động, mất định hướng hoặc tình trạng tâm thần chưa ổn định cần được bác sĩ đánh giá trước khi thực hành. Người bệnh cũng không nên tự ý sử dụng chánh niệm để thay thế thuốc, tâm lý trị liệu hoặc các phương pháp điều trị đang được chỉ định.

Điều quan trọng là chánh niệm cần được lựa chọn phù hợp với từng người bệnh, thực hiện từ mức độ đơn giản và có sự đồng hành của người nhà và nhân viên y tế khi cần thiết.

GIA ĐÌNH CÓ THỂ HỖ TRỢ NGƯỜI BỆNH NHƯ THẾ NÀO?

– Người thân có thể:

+ Khuyến khích người bệnh thực hành trong thời gian ngắn, phù hợp với khả năng.

+ Không ép buộc hoặc phê bình khi người bệnh chưa thực hiện tốt.

+ Khuyến khích người bệnh duy trì việc dùng thuốc và tái khám theo hướng dẫn.

VÍ DỤ DỄ HIỂU TRONG MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP NGƯỜI BỆNH:

Một vài người bệnh khi được nhà tâm lý điều trị nội trú hướng dẫn và luyện tập chánh niệm trong vài ngày đã cảm thấy suy nghĩ của mình có sự thay đổi, dù không góp phần quá lớn trong điều trị bệnh lý, nhưng thành quả có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ:

+ Trước đây: “Bực quá là tôi lập tức phản ứng ngay.”

+ Sau khi được hướng dẫn: “Tôi nhận ra mình đang tức giận nên dừng lại vài phút trước khi nói.”

+ Trước đây: “Mỗi khi lo lắng, tôi nghĩ mãi không dừng được.”

+ Sau khi luyện tập: “Tôi nhận ra mình đang lo lắng và thử tập trung vào hơi thở để bình tĩnh lại.”

+ Trước đây: “Tôi không nhận ra mình đang căng thẳng cho đến khi mất ngủ.”

+ Sau khi luyện tập: “Tôi nhận thấy mình bắt đầu căng thẳng và chủ động trao đổi với bác sĩ.”

Đó có thể là những bước tiến nhỏ nhưng có ý nghĩa trong quá trình phục hồi.

BÀI TẬP CÓ THỂ THỬ THỰC HIỆN VỀ CHÁNH NIỆM

– Dưới đây khoa Tâm Lý Lâm Sàng sẽ gợi ý một bài tập cơ bản về chánh niệm để giúp người bệnh dễ nắm bắt, tiếp cận và thực hiện:

Bước 1: Chuẩn bị thực hiện
Ngồi ở tư thế thoải mái và dành một chút thời gian để tạm dừng những việc đang làm.

Bước 2: Thở
Chú ý đến hơi thở vào và hơi thở ra thật sâu. Không cần cố gắng thay đổi nhịp thở.

Bước 3: Quan sát
Nhận biết cơ thể đang có cảm giác gì, tâm trí đang xuất hiện suy nghĩ gì và cảm xúc hiện tại là gì.

Bước 4: Không phán xét
Không cần đánh giá suy nghĩ là “đúng” hay “sai”, cảm xúc là “tốt” hay “xấu”. Chỉ cần nhận biết chúng đang xuất hiện.

Bước 5: Quay trở lại hiện tại
Nhẹ nhàng đưa sự chú ý trở lại hơi thở hoặc hoạt động đang thực hiện.

Chỉ cần thực hành một vài phút mỗi ngày sẽ giúp người bệnh làm quen dần với cảm giác và cảm nhận về suy nghĩ dần tốt hơn.

Nguồn: Internet.

ĐIỀU CẦN NHỚ:

“Chánh niệm không xóa bỏ những khó khăn trong tâm trí, nhưng có thể giúp chúng ta nhận biết và đối diện với chúng bình tĩnh hơn. Hãy bắt đầu từ những điều rất nhỏ: một hơi thở chậm, một phút chú ý đến hiện tại, một khoảnh khắc lắng nghe chính mình.”

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. “Ảnh hưởng của chánh niệm đến trầm cảm” – Tạp chí Nguồn nhân lực và An sinh xã hội, số 26, tháng 01/2024.
2. Nguyễn Thị Minh Hằng, Nguyễn Thanh Ly, Đào Thị Hoa. (2021). Ảnh hưởng của chấp nhận đến trầm cảm, lo âu và stress: Những gợi ý cho tâm lý trị liệu ở Việt Nam. Tạp chí Tâm lý học
3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Depression in adults: treatment and management (NG222).
4. https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/chanh-niem-la-gi-vi

 

Viết bài: Khoa Tâm lý Lâm sàng