Mùa thi cử và cánh cửa chuyển cấp: Khi áp lực hóa rối nhiễu tâm lý.

“Trong phòng tham vấn của chúng tôi những ngày cận hè, tiếng lật sách nhường chỗ cho những tiếng thở dài, những giọt nước mắt và cả những cái gục đầu mệt mỏi. Cánh cửa chuyển cấp hay đại học mở ra, nhưng cánh cửa tâm hồn của nhiều em học sinh lại đang dần đóng kín.”

Mỗi năm, khi hoa phượng bắt đầu nở, Khoa Tâm lý Lâm sàng của chúng tôi lại tiếp nhận một lượng lớn bệnh nhân ở độ tuổi thanh thiếu niên. Đối với các em, mùa thi cử và chuyển cấp không chỉ là một cột mốc học thuật, mà còn là một “trận chiến” tâm lý khốc liệt. Việc cảm thấy hồi hộp trước một kỳ thi là phản ứng sinh lý bình thường. Tuy nhiên, khi sự lo lắng vượt ngưỡng chịu đựng, nó sẽ biến thành các rối nhiễu tâm lý, stress mãn tính và rối loạn trầm cảm lo âu.

Với tư cách là những người làm chuyên môn, chúng tôi muốn chia sẻ bài viết này như một cẩm nang giúp các bậc phụ huynh và các em học sinh nhận diện, thấu hiểu và vượt qua giai đoạn đầy thử thách này.

Ranh giới mong manh giữa “Căng thẳng thông thường” và “Rối loạn lo âu”

Nhiều gia đình thường mang tâm lý chủ quan, cho rằng “thi xong là hết”. Tuy nhiên, thực tế lâm sàng cho thấy, áp lực kéo dài có thể kích hoạt Rối loạn lo âu – một bệnh lý tâm thần cần được can thiệp chuyên môn.

Dưới đây là bảng so sánh giúp phụ huynh và các em tự đánh giá mức độ tình trạng của bản thân:

Tiêu chí	Căng thẳng (Stress) mùa thi	Rối loạn lo âu
Tính chất	Có nguyên nhân rõ ràng (sắp thi).	Đôi khi không có nguyên nhân cụ thể, lo sợ mơ hồ.
Thời gian	Thường thuyên giảm ngay sau khi kỳ thi kết thúc.	Kéo dài dai dẳng (thường trên 6 tháng), ngay cả khi đã thi xong.
Mức độ ảnh hưởng	Đôi lúc mệt mỏi nhưng vẫn duy trì được việc học.	Sợ hãi tột độ (thậm chí hoảng loạn), cản trở nghiêm trọng khả năng tiếp thu và sinh hoạt.
Suy nghĩ	“Mình phải cố gắng để làm bài tốt.”	Suy nghĩ thảm họa: “Nếu trượt, cuộc đời mình sẽ chấm dứt, mình là kẻ vô dụng.”

 Nguyên nhân nào dẫn đến khủng hoảng tâm lý mùa thi?

• Kỳ vọng quá lớn từ gia đình: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Những câu nói như “Con phải đỗ trường chuyên”, “Hàng xóm ai cũng học giỏi, con không đỗ thì mặt mũi nào” vô tình trở thành chiếc gông cùm tâm lý đối với trẻ.
• Áp lực đồng trang lứa : Sự so sánh điểm số, thành tích trên lớp và trên mạng xã hội khiến các em luôn cảm thấy bản thân kém cỏi và tụt hậu.
• Quá tải do lịch học: Lịch học trên trường, học thêm, tự học chồng chéo khiến não bộ không có thời gian nghỉ ngơi và phục hồi, dẫn đến các em bị “kiệt sức”.
• Thiếu kỹ năng ứng phó với căng thẳng: Đa số học sinh chưa được trang bị kiến thức về cách điều hòa cảm xúc và giải tỏa stress đúng cách.

Đối phó với áp lực thế nào cho đúng?

Với tư cách là những cán bộ tâm lý, chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng: Gia đình chính là phòng khám đầu tiên và quan trọng nhất.

Dành cho phụ huynh:

1. Tách bạch tình yêu thương và thành tích: Hãy để con hiểu rằng tình yêu của bạn dành cho con là vô điều kiện, không phụ thuộc vào tờ giấy báo trúng tuyển. Lời nói: “Dù kết quả thế nào, bố mẹ vẫn tự hào về sự nỗ lực của con” có sức mạnh chữa lành hơn mọi loại thuốc an thần.
2. Lắng nghe chủ động, không phán xét: Khi con than mệt, đừng vội đáp: “Có mỗi việc học thôi mà cũng than, bằng tuổi con ngày xưa bố mẹ khổ hơn nhiều”. Hãy công nhận cảm xúc của trẻ: “Bố mẹ thấy con đang rất mệt mỏi và áp lực, có điều gì con muốn chia sẻ không?”.
3. Thiết lập lại nhịp sinh học: Ép con thức đến 2-3 giờ sáng không làm tăng kiến thức, mà chỉ làm tăng nguy cơ kiệt sức thần kinh. Hãy đảm bảo con ngủ đủ 6-8 tiếng và có chế độ dinh dưỡng cân bằng.

Dành cho các em học sinh:

1. Học cách thở: Khi cơn hoảng loạn ập đến, hãy áp dụng kỹ thuật thở 4-7-8 (Hít vào 4 giây, giữ hơi 7 giây, thở ra 8 giây). Điều này giúp kích hoạt hệ thần kinh phó giao cảm, làm dịu cơ thể.
2. Chia nhỏ mục tiêu: Thay vì nhìn vào một khối lượng kiến thức khổng lồ gây ngợp, hãy chia nhỏ bài học thành từng phần nhỏ để não bộ không bị “đánh úp” bởi áp lực.
3. Cho phép bản thân được nghỉ ngơi: Các em không phải là cỗ máy. Nghỉ ngơi 15 phút sau mỗi giờ học không phải là lười biếng, đó là cách bảo dưỡng “động cơ” não bộ.

Khi nào cần gõ cửa Bệnh viện?

Có những sự tổn thương không thể tự chữa lành bằng những lời khuyên thông thường. Cha mẹ cần đưa con đến các cơ sở chuyên khoa Tâm lý Lâm sàng/ Tâm thần học ngay lập tức nếu:

• Các triệu chứng lo âu, mất ngủ kéo dài liên tục trên 2 tuần và không có dấu hiệu thuyên giảm.
• Trẻ mất hoàn toàn khả năng sinh hoạt và học tập bình thường.
• Trẻ có biểu hiện hoang tưởng, ảo giác hoặc những suy nghĩ/hành vi liên quan đến việc kết thúc sự sống.

Tại Khoa Tâm lý lâm sàng – Bệnh viện Tâm thần Trung ương, chúng tôi không chỉ đánh giá tình trạng bằng các bài test tâm lý chuyên sâu mà còn áp dụng các liệu pháp trị liệu (như Trị liệu Nhận thức Hành vi – CBT…) kết hợp can thiệp y khoa khi thực sự cần thiết.

Ảnh minh họa

QUY TRÌNH THĂM KHÁM VÀ TRỊ LIỆU TẠI KHOA TÂM LÝ LÂM SÀNG

Nhiều phụ huynh và các em học sinh thường mang tâm lý e ngại hoặc lo sợ khi nhắc đến việc thăm khám tại bệnh viện tâm thần. Nhằm mang lại sự an tâm và thoải mái nhất, quy trình hỗ trợ tâm lý tại Khoa Tâm lý Lâm sàng – Bệnh viện Tâm thần Trung ương được thiết kế chuyên nghiệp, khép kín và bảo mật tuyệt đối.

❶ Tiếp nhận và Khám lâm sàng ban đầu

┊ Thiết lập sự tin tưởng và thu thập bệnh sử

┊ Bác sĩ chuyên khoa tâm thần sẽ trò chuyện trực tiếp với học sinh và phụ huynh. Trọng tâm của bước này là khai thác các biểu hiện bất thường, thời gian khởi phát, áp lực học tập hiện tại và làm điện não đồ hoặc một số các xét nghiệm để loại trừ các nguyên nhân tổn thương thực thể ( như bệnh lý thần kinh, tim mạch) . Không gian trò chuyện được đảm bảo riêng tư, an toàn , bảo mật và hoàn toàn không phán xét.

❷ Thực hiện trắc nghiệm tâm lý chuyên sâu

┊ Đo lường bằng các bộ công cụ chuẩn hóa y khoa

┊ Dựa trên đánh giá ban đầu, chuyên gia sẽ chỉ định các bài test tâm lý hoặc thang đánh giá phù hợp (như thang đo DASS-21, Beck, Zung, PSQI, các test đánh giá nhân cách, năng lực trí tuệ, hay đánh giá chức năng nhận thức, hành vi…). Kết quả trắc nghiệm sẽ giúp lượng giá chính xác mức độ lo âu, trầm cảm hay stress của các em đang ở ngưỡng nào ( nhẹ, vừa hay nặng ).

❸ Hội chẩn và Xây dựng phác đồ can thiệp trị liệu.

┊ Cá nhân hóa theo từng tình trạng của học sinh

┊ Đội ngũ chuyên gia sẽ tổng hợp kết quả lâm sàng và cận lâm sàng để thảo luận cùng gia đình. Phác đồ điều trị được cá nhân hóa, có thể bao gồm trị liệu tâm lý đơn thuần, hoặc kết hợp hóa dược ( nếu cần ) để kiểm soát các triệu chứng cơ thể nghiêm trọng như mất ngủ trắng đêm, hoảng loạn, nhịp tim nhanh ,tạo tiền đề cho quá trình trị liệu tâm lý hiệu quả hơn.

❹ Tiến hành Trị liệu Tâm lý

┊ Giải quyết gốc rễ vấn đề bằng các liệu pháp chuyên biệt

┊ Các cán bộ tâm lý sẽ sử dụng các liệu pháp phù hợp, điển hình là Liệu pháp Nhận thức – Hành vi (CBT). Quá trình này giúp các em nhận diện và thay đổi những suy nghĩ tiêu cực, học kỹ năng giải quyết vấn đề và thực hành các kỹ thuật thư giãn (thở sâu, chánh niệm) để tự điều hòa cảm xúc khi bước vào phòng thi.

❺ Đồng hành cùng gia đình và Dự phòng tái phát

Theo dõi định kỳ và củng cố kỹ năng

Trị liệu cho học sinh luôn đi kèm với tham vấn cho phụ huynh. CBTL sẽ hướng dẫn bố mẹ cách giao tiếp, tạo môi trường học tập không áp lực tại nhà. Bệnh viện cũng sẽ thiết lập lịch tái khám định kỳ để theo dõi sự phục hồi, đảm bảo các em trang bị đủ “kháng thể tinh thần” để tự tin đối mặt với những kỳ thi trong tương lai.

Đồng hành cùng gia đình, Tư vấn phụ huynh về cách chăm sóc sức khoẻ tinh thần.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Y tế (2022). Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số rối loạn tâm thần thường gặp. Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
2. Bộ Y tế (2023). Chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần cộng đồng. Hà Nội.
3. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2023). Tài liệu hướng dẫn công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông. Hà Nội.
4. Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia (2022). Tài liệu đào tạo về nhận diện và can thiệp sớm các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ em và vị thành niên. Hà Nội.
5. Nguyễn Công Khanh (2018). Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm. Nhà xuất bản Đại học Sư phạm.

 

 

Viết bài: CNTL Nguyễn Thị Thu Trang – Khoa Tâm lý lâm sàng