Khảo sát khả năng thực hiện hoạt động và tham gia xã hội của người bệnh tâm thần phân liệt tại khoa phục hồi chức năng, Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1.

1 Đặt vấn đề.

Tâm thần phân liệt là một rối loạn tâm thần mạn tính, tiến triển kéo dài, thường bắt đầu ở giai đoạn đầu của tuổi trưởng thành. Đây là một trong những rối loạn nghiêm trọng nhất trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần, có thể gây tàn phế và ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng học tập, làm việc, cũng như duy trì các mối quan hệ xã hội của người bệnh [1]. Các triệu chứng của bệnh rất đa dạng từ hoang tưởng, ảo giác đến cảm xúc thờ ơ, giảm động lực hay thu mình xã hội. Tuy nhiên, mức độ nặng nhẹ của triệu chứng không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác mức độ hạn chế trong hoạt động và khả năng tham gia xã hội của người bệnh [2].

Khả năng hoạt động và tham gia xã hội được WHO xem là thước đo toàn diện phản ánh mức độ phục hồi của người bệnh tâm thần. Công cụ WHODAS 2.0 (World Health Organization Disability Assessment Schedule 2.0) được phát triển nhằm lượng hóa mức độ hạn chế hoạt động và tham gia xã hội trên sáu lĩnh vực: (1) Hiểu và giao tiếp; (2) Di chuyển; (3) Chăm sóc bản thân; (4) Giao tiếp xã hội; (5) Hoạt động sống hàng ngày; và (6) Tham gia vào đời sống xã hội [3].

Trong công tác phục hồi chức năng tâm thần Điều dưỡng là người gần gũi nhất với người bệnh, thực hiện các hoạt động hướng dẫn tự chăm sóc, tập luyện kỹ năng sống, giao tiếp, làm việc nhóm và đánh giá tiến trình phục hồi hàng ngày. Theo báo cáo của WHO (2021), người bệnh được điều dưỡng hướng dẫn tập luyện thường xuyên có tỷ lệ cải thiện chức năng hoạt động cao hơn 25–30% so với nhóm không được hướng dẫn liên tục [4]. Nghiên cứu của Chien và cộng sự (2019) tại Trung Quốc cũng cho thấy sự tham gia tích cực của điều dưỡng trong trị liệu nhóm giúp mức độ tham gia xã hội của người bệnh tăng trung bình 27,4% sau 6 tuần [5]. Nghiên cứu của Anne B Koopmans và cộng sự (2020) tại Hà Lan với 77 người bệnh rối loạn tâm thần đã chứng minh tính hữu ích của WHODAS 2.0 trong lâm sàng. Kết quả cho thấy người bệnh gặp khó khăn rõ rệt trong hiểu biết, giao tiếp và tham gia xã hội, với điểm trung bình cao nhất ở các lĩnh vực “hiểu và giao tiếp” (34,5 ± 18,6) và “tham gia xã hội” (25,5 ± 15,6). Đáng chú ý, người bệnh điều trị ngoại trú có mức độ hạn chế tham gia xã hội cao hơn nhóm nội trú (33,6 so với 23,2 điểm; p = 0,03) [6]. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Hương (2018) tại Bệnh viện Tâm thần Trung ương 2 cho thấy 62,4% người bệnh có khó khăn đáng kể trong hoạt động xã hội, đặc biệt là trong giao tiếp và lao động hàng ngày [7]. Corina Gagiu và cộng sự (2024) ghi nhận hỗ trợ xã hội có liên quan chặt chẽ với chất lượng cuộc sống và chức năng, với OR dao động từ 3,2 đến 6,5 (95%CI: 1,8–10,4) [8].

Khoa Phục hồi chức năng – Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 là đơn vị đi đầu trong triển khai các mô hình phục hồi chức năng toàn diện cho người bệnh tâm thần, bao gồm liệu pháp nghề nghiệp, liệu pháp nhóm, giáo dục kỹ năng xã hội và hỗ trợ điều dưỡng. Tuy nhiên, đến nay chưa có nghiên cứu đánh giá cụ thể khả năng hoạt động và tham gia xã hội của người bệnh tâm thần phân liệt tham gia trị liệu phục hồi, cũng như các yếu tố ảnh hưởng. Việc xác định rõ các yếu tố này giúp điều chỉnh chương trình phục hồi chức năng và nâng cao hiệu quả điều trị lâu dài. Xuất phát từ thực tiễn đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Khảo sát khả năng thực hiện hoạt động và tham gia xã hội của người bệnh tâm thần phân liệt tại khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1”.

2. Một số khái niệm liên quan

Tâm thần phân liệt: Là một bệnh loạn thần nặng và phổ biến, căn nguyên chưa rõ, bệnh có tính chất tiến triển với những rrối loạn đặc trưng về tư duy, tri giác và cảm xúc, dẫn đến những rối loạn cơ bản về tâm lý và nhân cách theo kiểu phân liệt, mất dần tính hài hòa thống nhất giữa các hoạt động tâm lý và gây chia cắt rời rạc các hoạt động tâm thần[15].

Phục hồi chức năng tâm thần: Là quá trình hỗ trợ người có rối loạn tâm thần đạt được mức độ hoạt động tối ưu về tâm lý, xã hội và nghề nghiệp, giúp họ tự lập tối đa và hội nhập trở lại cộng đồng[13]. Phục hồi chức năng tâm thần là tiến trình định hướng vào người bệnh, hỗ trợ họ phục hồi vai trò xã hội có ý nghĩa, bất chấp các giưới hạn doa bệnh gây ra, thông qua việc phát triển kỹ năng, hỗ trợ môi trường và tăng năng lực quản lý.

Khả năng hoạt động: Là khả năng của một cá nhân trong việc thực hiện thành công các hoạt động có ý nghĩa trong các lĩnh vực của cuộc sống, bao gồm các hoạt động sinh hoạt hàng ngày cơ bản, hoạt đông sinh hoạt có công cụ, nghỉ ngơi /ngủ, giáo dục, làm việc, vui chơi giải trí và tham gia xã hội. Khả năng này bị ảnh hưởng bơir sự tương tác giữa cá nhân, hoạt động và môi trường.

Hoạt động trị liệu: Là việc sử dụng hoạt động có mục đích để can thiệp, giúp người bệnh duy trì sức khỏe, phòng ngừa bệnh tật và đạt được mức độ độc lập tối đa trong cuộc sống hàng ngày.

3. Các phương pháp phục hồi chức năng cho người bệnh điều trị nội trú.

– Phục hồi nhận thức: Là can thiệp có cấu trúc nhằm cải thiện chức năng nhận thức, thông qua bài tập lặp lại hướng dẫn chiến lược bù trừ và nhận diện suy nghĩ sai lệch.

– Sinh hoạt trị liệu: Là chương trrình huấn luyện giúp người bệnh tự thực hiện các hoạt động sinh hoạt cơ bản

– Lao động trị liệu: Là liệu pháp sử dụng các hoạt động lao động có mục đích để giúp người bệnh rèn luyện kỹ năng vận động, sự tập trung, trách nhiệm và tính kỷ luật chuẩn bị cho trở lại tái hòa nhập cộng đồng.

Nhân viên y tế và người bệnh tham gia hoạt động tập thể.

– Kỹ năng tham gia xã hội: Là chương trình rền luyện có cấu trúc giúp người bệnh cải thiện khả năng giao tiếp, hợp tác, ứng xử xã hội và duy trì mối quan hệ tích cực.

– Trị liệu nhóm và gia đình: Là hình thức trị liệu tâm lý được thực hiện trong môi trường nhóm nhỏ hoặc cùng gia đình nhằm chia sẻ cảm xúc, hỗ trợ tâm lý, và giải quyết mâu thuẫn trong mối quan hệ.

Người nhà và người bệnh thực hiện buổi hướng nghiệp.

 – Liệu pháp sáng tạo: Là nhóm phương pháp sử dụng âm nhạc, mỹ thuật, kể chuyện, viết sáng tạo nhằm giúp người bệnh biểu đạt cảm xúc, giảm lo âu và tăng kết nối xã hội.

Lê Thị Thanh Hòa và nhóm nghiên cứu đã thực hiện trên 61 bệnh nhân được chẩn đoán tâm thần phân liệt đến tham gia hoạt động trị liệu tại khoa Phục hồi chức năng. Thời gian từ tháng 11/2025 đến tháng 10/2026.

4. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Công cụ nghiên cứu: Phiếu thu thập thông tin và WHODAS 2.0 – 36 câu (phiên bản phỏng vấn dành cho điều dưỡng viên phỏng vấn người bệnh tâm thần phân liệt) – đánh giá 6 lĩnh vực chức năng. Mức độ hoạt động của một cá nhân trong sáu lĩnh vực chính của cuộc sống: (1) nhận thức (hiểu biết và giao tiếp); (2) vận động thể chất (khả năng di chuyển); (3) tự chăm sóc (khả năng tự chăm sóc vệ sinh cá nhân, ăn mặc và sống một mình); (4) hoạt động sinh hoạt hàng ngày (khả năng tương tác với người khác); (5) giao tiếp và tham gia xã hội (khả năng thực hiện trách nhiệm ở nhà, nơi điều trị, trường học và xã hội); (6) sự tham gia vào xã hội và mức độ ảnh hưởng (khả năng tham gia vào các hoạt động cộng đồng, dân sự và giải trí).

5. Kết quả nghiên cứu cho thấy:

Người bệnh trong nghiên cứu chủ yếu là nam giới (90,2%), tuổi trung bình 44,69±11,08; đa số sống ở nông thôn (59,0%), nghề nghiệp và thu nhập không ổn định, trong đó 82% không có thu nhập. Bệnh có tính chất mạn tính với thời gian mắc trung bình 11,02 năm, 73,77% mắc bệnh trên 5 năm và số lần nhập viện trung bình 9,45 lần.

Người bệnh tham gia nhiều hình thức phục hồi chức năng, phổ biến nhất là hát 432 lượt (25,35%), thể thao với 264 lượt (15,49%) và tập thể dục với 216 lượt (12,68%). Sau can thiệp, điểm WHODAS 2.0 giảm ở tất cả các lĩnh vực, rõ nhất ở hoạt động sống hằng ngày (từ 20,72 xuống 14,61), quan hệ xã hội (từ 26,84 xuống 23,44) và tham gia xã hội (từ 14,13 xuống 11,00). Tỷ lệ người bệnh không khó khăn hoặc chỉ khó khăn nhẹ tăng rõ rệt, đặc biệt ở lĩnh vực tham gia xã hội tăng từ 3,28% lên 62,30%; trong khi mức khó khăn nhiều giảm đáng kể, nổi bật ở quan hệ xã hội giảm từ 72,13% xuống 32,79%.

Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng việc đánh giá khả năng thực hiện hoạt động và tham gia xã hội là cần thiết, giúp nhận diện đầy đủ nhu cầu phục hồi chức năng của người bệnh, từ đó xây dựng kế hoạch can thiệp cá thể hóa, phù hợp với khả năng và mục tiêu phục hồi của từng người bệnh.

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của các chương trình phục hồi chức năng toàn diện, bao gồm trị liệu lao động, huấn luyện kỹ năng sống, huấn luyện kỹ năng xã hội, tư vấn tâm lý, giáo dục sức khỏe và sự phối hợp giữa gia đình, cộng đồng với nhân viên y tế trong việc nâng cao khả năng hoạt động, tăng cường sự tham gia xã hội và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh tâm thần phân liệt.

Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học để Khoa Phục hồi chức năng và Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 tiếp tục hoàn thiện các chương trình phục hồi chức năng, đồng thời cung cấp bằng chứng cho việc xây dựng các chính sách và mô hình can thiệp nhằm nâng cao hiệu quả điều trị, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng cho người bệnh tâm thần phân liệt.

Phục hồi chức năng tâm thần là một phần không thể thiếu trong điều trị người bệnh tâm thần phân liệt. Bên cạnh điều trị bằng thuốc, các chương trình phục hồi chức năng toàn diện, liên tục và cá thể hóa giúp cải thiện chức năng nhận thức, khả năng thực hiện hoạt động, kỹ năng xã hội và mức độ tham gia cộng đồng, từ đó giảm tái phát, nâng cao chất lượng cuộc sống và tăng khả năng tái hòa nhập cộng đồng. Với người bệnh tâm thần phân liệt, mục tiêu của phục hồi chức năng không chỉ là giảm triệu chứng mà còn là giúp họ sống độc lập, có ý nghĩa và tham gia tích cực vào gia đình cũng như cộng đồng.

 

Viết bài: ĐDCKI Lê Thị Thanh Hòa