Kỹ năng nhỏ cho “Gen Z” là cha mẹ của trẻ tự kỷ: bỏ điện thoại xuống, để mắt chạm mắt con.

Thời gian gần đây, trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok hay Facebook, xuất hiện ngày càng nhiều những đoạn video ghi lại cảnh cha mẹ trẻ dẫn con đi công viên, đi siêu thị hay thậm chí là trong bữa cơm gia đình. Điểm chung của những video này là gì? Đứa trẻ đang khóc lóc, hoặc ánh mắt dõi theo cha mẹ một cách vô vọng, còn người lớn thì mỗi người cầm một chiếc điện thoại thông minh, chìm đắm trong thế giới mạng ảo. Người ta thường đổ lỗi cho điện thoại hay tivi khi thấy trẻ chậm nói, tăng động. Nhưng ít ai nhận ra rằng, chính sự “vắng mặt về mặt cảm xúc” của cha mẹ trong những năm tháng đầu đời mới là “lá chắn vô hình” ngăn cản sự phát triển của trẻ, đặc biệt là những trẻ có nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ.

Ảnh minh họa.

“Hiệu ứng gương mặt vô cảm” và cơ hội bị bỏ lỡ

Tại Khoa Tâm Lý Lâm Sàng, chúng tôi thường xuyên tiếp nhận những trường hợp trẻ chậm nói, hạn chế giao tiếp mắt. Một trong những câu hỏi đầu tiên chúng tôi dành cho phụ huynh là: “Khi ở nhà với con, điện thoại của anh/chị thường để ở đâu?”

Để lý giải điều này, chúng tôi muốn nhắc tới thí nghiệm “Gương mặt vô cảm” (Still-Face) kinh điển của GS. Edward Tronick (Đại học Harvard). Trong thí nghiệm, khi người mẹ đột ngột ngừng cười, ngừng nói và nhìn con với gương mặt “đơ” không cảm xúc, đứa trẻ ngay lập tức có những phản ứng stress cấp tính: khóc thét, thu mình, cố gắng tạo ra âm thanh để “kéo” mẹ trở lại. Việc cha mẹ cắm cúi vào màn hình điện thoại vô tình tạo ra trạng thái “Still-Face kỹ thuật số” ngay tại nhà.

Ảnh: Ví dụ về hành vi “gương mặt vô cảm”.

Đối với một đứa trẻ phát triển bình thường, điều này gây ra sự hụt hẫng. Nhưng đối với trẻ tự kỷ, những em bé vốn đã gặp khó khăn trong việc khởi tạo giao tiếp mắt và xử lý tín hiệu xã hội, sự thiếu vắng tương tác từ cha mẹ chính là cú hích khiến trẻ lún sâu hơn vào thế giới nội tâm của riêng mình.

 Thay đổi nhỏ, kết nối lớn: Hướng dẫn 15 phút vàng dành cho cha mẹ

Là những người làm cha mẹ “Gen Z” hoặc những bậc phụ huynh có xu hướng thích sử dụng điện thoại, chúng ta không thể vứt bỏ hoàn toàn công nghệ vì đó là phương tiện làm việc và kết nối. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể quản lý thời gian nhằm cân bằng giữa hiện thực và không gian ảo.

Các nhà tâm lý tại khoa Tâm Lý Lâm Sàng – Bệnh viện Tâm thần Trung Ương I xin gợi ý một bài tập đơn giản có tên “15 Phút Kết Nối Vàng”. Bạn có thể thực hiện ngay hôm nay, chỉ với 15 phút mỗi ngày:

• Tắt thông báo điện thoại: Đặt điện thoại ở chế độ im lặng, úp màn hình xuống và để xa tầm tay. Hãy cho con bạn thấy rằng lúc này thế giới chỉ có hai mẹ con.
• Mặt đối mặt:Ngồi xuống sàn nhà hoặc cúi người sao cho khuôn mặt bạn cách mặt con khoảng 30 – 40 cm. Đây là khoảng cách mà trẻ nhỏ có thể nhìn rõ biểu cảm của bạn nhất.
• Bắt chước nhưng đừng chỉ huy:Đây là nguyên tắc vàng trong can thiệp tự kỷ. Đừng cố bắt con xếp hình hay học chữ cái. Hãy làm y hệt những gì con đang làm. Con lăn bánh xe ô tô, mẹ cũng lăn bánh xe. Con kêu “ư ư”, mẹ cũng kêu “ư ư”. Hành động tưởng như vô nghĩa này lại là tín hiệu mạnh mẽ nhất báo với não bộ của trẻ rằng mẹ vẫn ở đây, mẹ đang hiểu con.
• Chờ đợi sự kỳ diệu:Sau khi bắt chước, hãy dừng lại và nhìn con, chờ đợi trong 5 – 10 giây. Đây là khoảng lặng quý giá. Rất có thể, trong khoảng lặng ấy, con sẽ chủ động liếc mắt nhìn bạn lần đầu tiên trong ngày. Đó chính là “khoảnh khắc giao tiếp mắt” mà các nhà trị liệu và cha mẹ trẻ luôn mong đợi.

 LỜI KẾT:

Chúng ta có thể lướt hết video này đến video khác trên Tiktok hay Facebook, nhưng tuổi thơ của con chỉ đến một lần duy nhất và không bao giờ quay lại.

Can thiệp và hỗ trợ tích cực cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ là một quá trình cần sự kiên trì, bền bỉ, từng bước nhỏ, có sự phối hợp của phụ huynh/người chăm sóc trẻ, nhà trường và các nhà chuyên môn.

Và nếu bạn đã cố gắng áp dụng các phương pháp tương tác, hỗ trợ tại nhà nhưng con bạn vẫn có những dấu hiệu cơ bản sau:

• Không phản ứng khi gọi tên (dù khả năng nghe rất tốt).
• Không chỉ ngón trỏ để xin đồ lúc 15 tháng.
• Hạn chế nhìn vào mắt người đối diện.
• Có hành vi định hình, lặp đi lặp lại (lắc lư, quay tròn bánh xe).

Hãy để Bệnh viện Tâm thần Trung Ương I đồng hành cùng gia đình bạn. Hãy đưa trẻ đến thăm khám để được thực hiện các trắc nghiệm đã được chuẩn hóa đánh giá những khó khăn của trẻ và xây dựng lộ trình can thiệp chuyện nghiệp.

Vì một thế hệ trẻ em Việt Nam được yêu thương bằng cả ánh mắt và nụ cười!

Tài liệu tham khảo:

1, Nghiên cứu “Gương mặt vô cảm” (Still-Face): Tronick E. và cộng sự, Đại học Harvard (1978)

2, Phân tích tổng hợp về hiệu ứng Still-Face: Mesman J. và cộng sự, Tạp chí Developmental Review (2009)

3, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40310597/

4, https://www.madinamerica.com/2025/08/evices-distract-parents-and-children-pay-the-price-study-finds/

                                                                       Viết bài: CNTL Lê Phúc Thắng – Khoa    Tâm lý lâm sàng.