Rối loạn hoảng sợ hướng tiếp cận điều trị toàn diện từ tâm lý trị liệu đến phục hồi chức năng.

Rối loạn hoảng sợ là một dạng rối loạn lo âu thường gặp, đặc trưng bởi những cơn hoảng sợ xuất hiện đột ngột, dữ dội và tái diễn nhiều lần. Trong các cơn hoảng sợ, người bệnh thường trải qua cảm giác sợ hãi hoặc lo lắng cực độ kèm theo nhiều triệu chứng cơ thể như tim đập nhanh, hồi hộp, khó thở, đau tức ngực, run rẩy, vã mồ hôi, chóng mặt hoặc cảm giác sắp ngất. Nhiều người bệnh tin rằng mình đang bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc một tình trạng cấp cứu nguy hiểm đến tính mạng.

Điểm đặc trưng của rối loạn hoảng sợ là các cơn hoảng sợ thường xảy ra bất ngờ, không tương xứng với tình huống thực tế. Sau khi trải qua một hoặc nhiều cơn hoảng sợ, người bệnh thường xuất hiện nỗi lo thường trực về việc cơn hoảng sợ sẽ tái diễn. Từ đó họ có xu hướng né tránh những nơi hoặc tình huống mà họ cho rằng có thể gây ra cơn hoảng sợ như nơi đông người, phương tiện giao thông công cộng, trung tâm thương mại hoặc các cuộc gặp gỡ xã hội.

Rối loạn hoảng sợ thường khởi phát ở tuổi thanh niên hoặc trung niên, gặp ở nữ nhiều hơn nam. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến học tập, công việc, các mối quan hệ xã hội và chất lượng cuộc sống. Người bệnh cũng có nguy cơ mắc kèm các rối loạn tâm thần khác như trầm cảm, rối loạn lo âu lan tỏa hoặc lạm dụng chất.

Hiện nay, rối loạn hoảng sợ được xem là một bệnh lý có thể điều trị hiệu quả. Việc kết hợp giữa điều trị bằng thuốc, tâm lý trị liệu và các chương trình phục hồi chức năng tâm thần giúp người bệnh kiểm soát triệu chứng, nâng cao khả năng thích nghi và từng bước trở lại cuộc sống bình thường.

1. Rối loạn hoảng sợ là gì?

Rối loạn hoảng sợ (Panic Disorder) là một rối loạn lo âu đặc trưng bởi những cơn hoảng sợ tái diễn, xuất hiện đột ngột và gây cảm giác sợ hãi dữ dội. Trong cơn hoảng sợ, người bệnh có thể cảm thấy tim đập nhanh, khó thở, đau tức ngực, chóng mặt, run rẩy, vã mồ hôi hoặc cảm giác như sắp chết, sắp ngất hay mất kiểm soát bản thân.

Điều đáng lưu ý là các triệu chứng này thường xuất hiện bất ngờ, không tương xứng với nguy cơ thực tế và có thể khiến người bệnh nhiều lần phải đi khám các chuyên khoa tim mạch, hô hấp hoặc cấp cứu trước khi được chẩn đoán chính xác.

Theo các nghiên cứu, rối loạn hoảng sợ ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống, khả năng lao động, học tập và các mối quan hệ xã hội của người bệnh.

2. Mô tả triệu chứng lâm sàng:

Rối loạn hoảng sợ liên quan đến các cơn, tái diễn, không báo trước, cấp tính lo âu hoặc hoảng sợ. Những cơn thường bắt đầu nhanh đột ngột, lo âu buồn bực cực điểm xảy ra trong một vài phút , đôi khi kéo dài hơn . Rối loạn hoảng sợ , các cơn cũng không gắn liền với tình thế báo trước, đặc biệt nào.

Các triệu chứng phổ biến cơn hoảng sợ bao gồm:

• Thở nông, ngắn.
• Chóng mặt, hoa mắt.
• Cảm giác thắt chặt hoặc đau ở ngực.
• Run rẩy hoặc bàng hoàng.
• Cảm giác như không có thực
• Khô miệng
• Chân tê bại
• Căng thẳng cơ bắp
• Khó thâu tóm được suy nghĩ, khó nói
• Sợ chết, sợ mất khả năng kiểm tra bản thân, sợ mình sắp bị điên
• Tim đập thình thịch
• Ngứa ngáy ngứa ran các ngó chân ngón tay
• Cảm giác ngừng thở ngạt thở
• Vã mồ hôi
• Thôi thúc bỏ chạy trốn
• Buồn nôn, tưc thượng vị
• Nhìn mờ

3. Nguyên nhân

Không biết những gì gây ra cơn hoảng loạn, rối loạn hoảng sợ. Những điều có thể đóng một vai trò bao gồm:

• Di truyền học.
• Stress.
• Một số thay đổi trong các bộ phận chức năng não.

Một số nghiên cứu cho thấy tự nhiên của cơ thể chiến đấu hay phản ứng với nguy hiểm tham gia vào cơn hoảng loạn. Ví dụ, nếu một con rắn  đi ra, cơ thể sẽ phản ứng theo bản năng, nhịp tim và hơi thở sẽ tăng tốc độ khi cơ thể tự chuẩn bị cho một tình huống đe dọa tính mạng. Nhiều người trong số các phản ứng tương tự xảy ra trong một cuộc tấn công hoảng loạn. Nhưng không biết tại sao một cuộc tấn công hoảng loạn xảy ra khi không có mặt nguy hiểm rõ ràng.

Yếu tố nguy cơ

Các triệu chứng của rối loạn hoảng loạn thường bắt đầu hoặc ở cuối tuổi vị thành niên hoặc đầu tuổi trưởng thành và ảnh hưởng đến phụ nữ nhiều hơn nam giới.

Nhiều người chỉ có một hoặc hai cơn hoảng loạn, và vấn đề đi xa, có lẽ khi một tình huống căng thẳng kết thúc.

Yếu tố có thể làm tăng nguy cơ cơn hoảng loạn phát triển hoặc rối loạn hoảng loạn bao gồm:

• Lịch sử gia đình cơn hoảng loạn, rối loạn hoảng sợ.
• Căng thẳng đáng kể.
• Cái chết hay bệnh tật nghiêm trọng của một người thân.
• Thay đổi lớn về cuộc sống, chẳng hạn như việc bổ sung một em bé.
• Lịch sử của thời thơ ấu bị lạm dụng thể chất hay tình dục.
• Trải qua một sự kiện chấn thương tâm lý, chẳng hạn như là một tai nạn hoặc bị cưỡng hiếp.

Các biến chứng

Nếu không điều trị, cơn hoảng loạn và rối loạn hoảng loạn có thể dẫn đến biến chứng nghiêm trọng có ảnh hưởng đến hầu hết mọi lĩnh vực của cuộc sống.

Các biến chứng cơn hoảng loạn có thể gây ra hoặc được kết hợp với bao gồm:

• Phát triển ám ảnh cụ thể, chẳng hạn như nỗi sợ hãi lái xe hoặc rời khỏi nhà.
• Tránh các tình huống xã hội.
• Các vấn đề tại nơi làm việc hay trường học.
• Trầm cảm.
• Tăng nguy cơ tự tử hoặc ý nghĩ tự tử.
• Lạm dụng rượu hay chất.
• Vấn đề tài chính.

Các xét nghiệm và chẩn đoán

Để giúp xác định chẩn đoán các triệu chứng, sẽ có một số bài kiểm tra và xét nghiệm. Bác sĩ hoặc chăm sóc y tế khác phải xác định xem có cơn hoảng loạn, rối loạn hoảng loạn hoặc bệnh khác, chẳng hạn như vấn đề về tim hoặc tuyến giáp, tương tự như triệu chứng hoảng loạn.

Các xét nghiệm và kiểm tra có thể bao gồm:

• Khám nghiệm lâm sàng: Điều này có thể bao gồm đo chiều cao và trọng lượng, kiểm tra các dấu hiệu quan trọng, như nhịp tim, huyết áp và nhiệt độ; nghe tim và phổi, và kiểm tra vùng bụng.
• Khám cận lâm sàng: Có thể bao gồm máu toàn phần (CBC) cũng như các bài kiểm tra tuyến giáp và xét nghiệm máu khác. Cũng có thể thử nghiệm trên tim, chẳng hạn như điện tâm đồ để giúp xác định tim đang hoạt động như thế nào.
• Đánh giá tâm lý: Bác sĩ hoặc nhà cung cấp sức khỏe tâm thần sẽ nói chuyện với về các triệu chứng, như những gì họ cảm thấy như thế, mức độ thường xuyên xảy ra, khi chúng xảy ra và bao lâu có chúng. Cũng được hỏi về tình huống căng thẳng trong cuộc sống, nỗi sợ hãi hay lo lắng, vấn đề mối quan hệ và các vấn đề khác ảnh hưởng đến cuộc sống. Có thể điền vào bảng câu hỏi tâm lý tự đánh giá. Và có thể được yêu cầu về chất hoặc lạm dụng rượu.

4. Phương pháp điều trị và thuốc

Mục tiêu của điều trị là loại bỏ tất cả các triệu chứng hoảng loạn tấn công. Với điều trị hiệu quả, hầu hết mọi người cuối cùng có thể tiếp tục hoạt động hàng ngày.

Các lựa chọn điều trị chính cho các cuộc tấn công hoảng sợ là thuốc và tâm lý trị liệu. Cả hai đều có hiệu quả. Bác sĩ có thể khuyên nên bắt đầu với chỉ một loại điều trị, tùy thuộc vào sở thích và xem liệu có trị liệu được đào tạo đặc biệt cho các rối loạn hoảng sợ trong khu vực.

Bác sĩ có thể khuyên nên kết hợp thuốc và tâm lý trị liệu nếu:

• Có rối loạn hoảng loạn nghiêm trọng.
• Có rối loạn hoảng sợ cùng với chẩn đoán sức khỏe tâm thần lớn, chẳng hạn như trầm cảm hoặc rối loạn stress sau chấn thương.
• Đã thử một loại điều trị và đã không được cải thiện.

a. Thuốc điều trị

Thuốc có thể giúp giảm triệu chứng liên quan với cơn hoảng loạn, cũng như trầm cảm nếu đó là một vấn đề. Một vài loại thuốc đã được chứng minh là có hiệu quả trong việc quản lý các triệu chứng của cơn hoảng loạn, bao gồm:

Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRIs). Bởi vì các thuốc chống trầm cảm nói chung là an toàn và có nguy cơ thấp gây tác dụng phụ nghiêm trọng, SSRIs thường được khuyến cáo như là sự lựa chọn đầu tiên trong lựa chọn thuốc để điều trị cơn hoảng loạn. Thuốc trong lớp này đã được phê duyệt và Cục Quản lý dược thực phẩm (FDA) để điều trị các rối loạn hoảng loạn bao gồm fluoxetine (Prozac), paroxetin (Paxil, Paxil CR, Pexeva) và sertraline (Zoloft).

Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine (SNRIs). Những loại thuốc này cũng là một loại thuốc chống trầm cảm. Các thuốc SNRI gọi là venlafaxine (Effexor XR) được FDA chấp thuận để điều trị rối loạn hoảng sợ.

Thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCAs). Trong khi có hiệu quả, các thuốc chống trầm cảm gây ra rủi ro của tác dụng phụ nghiêm trọng, bao gồm tim và các vấn đề lượng đường trong máu. Không có TCAs được FDA chấp thuận cụ thể để điều trị rối loạn hoảng sợ.

Benzodiazpines. Những loại thuốc này là thuốc an thần nhẹ. Thuộc nhóm thuốc gọi là hệ thống thần kinh trung ương (CNS) trầm cảm. Benzodiazepines có thể gây nghiện (gây ra phụ thuộc), đặc biệt là khi dùng trong một thời gian dài hoặc với liều lượng cao. Benzodiazepin đã được FDA chấp thuận để điều trị rối loạn hoảng loạn bao gồm alprazolam và clonazepam. Nếu tìm kiếm sự chăm sóc trong phòng cấp cứu các dấu hiệu và triệu chứng của một cơn hoảng loạn, có thể cho benzodiazepine để giúp ngăn chặn các cuộc tấn công.

Chất ức chế monoamine oxidase (MAOIs). Bởi vì các thuốc chống trầm cảm có thể gây ra tác dụng phụ đe dọa cuộc sống và đòi hỏi chế độ ăn uống hạn chế nghiêm ngặt, chúng không thường theo quy định. Không có MAOIs được FDA chấp thuận cụ thể để điều trị rối loạn hoảng sợ.

Nếu một thuốc không làm việc tốt, bác sĩ có thể khuyên nên chuyển sang một hoặc kết hợp một số thuốc để tăng hiệu quả. Hãy nhớ rằng nó có thể mất vài tuần sau khi lần đầu tiên bắt đầu một loại thuốc để thông báo một sự cải thiện trong các triệu chứng. Tất cả các thuốc có nguy cơ phản ứng phụ, và một số không được đề nghị trong những tình huống nhất định, chẳng hạn như thai kỳ. Hãy chắc chắn nói chuyện với bác sĩ về các tác dụng phụ có thể có và rủi ro.

b. Vai trò của trị liệu tâm lý

Tâm lý trị liệu được xem là một trong những phương pháp điều trị hiệu quả nhất đối với rối loạn hoảng sợ.

Mục tiêu của tâm lý trị liệu là giúp người bệnh:

– Hiểu rõ bản chất của cơn hoảng sợ.

– Nhận diện các suy nghĩ tiêu cực, sai lệch.

– Học cách kiểm soát lo âu.

– Giảm hành vi né tránh.

– Tăng khả năng thích nghi với các tình huống gây căng thẳng.

Liệu pháp nhận thức hành vi. Nhận thức hành vi liệu pháp có thể giúp thay đổi suy nghĩ (nhận thức) các mô hình kích hoạt sự sợ hãi và cơn hoảng loạn. Nó cũng có thể giúp thay đổi cách phản ứng (cư xử) cho hay tình huống lo lắng sợ hãi. Trong các buổi trị liệu cùng với chuyên gia tâm lý chúng ta  giúp cho bệnh nhân học cách nhận ra những điều mà gây ra các cơn hoảng loạn hoặc làm cho tồi tệ hơn, chẳng hạn như suy nghĩ hay tình huống cụ thể. Cũng biết cách để đối phó với những lo lắng và các triệu chứng thể chất liên quan với cơn hoảng loạn.

Những buổi trị liệu tâm lý cho người bệnh tại khoa PHCN.

Bên cạnh đó, các kỹ thuật thư giãn, hít thở sâu, quản lý stress và chánh niệm cũng giúp người bệnh cải thiện khả năng kiểm soát cảm xúc. Đây là một bước quan trọng và chúng ta có thể giúp họ học cách kiểm soát và làm chủ được các triệu chứng để không tiếp tục là một nguồn của sự sợ hãi mãnh liệt. Việc làm này cũng có thể giúp vượt qua nỗi sợ hãi của một số tình huống mà có thể tránh được.

Trị liệu tâm động học. Trị liệu này tập trung vào nâng cao nhận thức về các hành vi vô thức và suy nghĩ. Không giống như liệu pháp nhận thức hành vi, phương pháp này không cố ý tạo lại các triệu chứng hoảng loạn. Thay vào đó, trị liệu sẽ giúp điều tra tâm trí để xác định nội bộ xung đột tình cảm đó có thể đóng một vai trò trong hoảng sợ và tránh phản ứng. Trị liệu có thể đề nghị các cuộc họp hàng tuần khi bắt đầu liệu pháp tâm lý. Có thể bắt đầu nhìn thấy những cải thiện trong các triệu chứng hoảng loạn tấn công trong vòng vài tuần, và thường triệu chứng biến mất trong vòng vài tháng.

Liệu pháp thư giãn : Hướng dẫn bệnh nhân thư giãn bao gồm các kỹ thuật hít thở sâu, yoga, thiền và thư giãn cơ bắp, được thực hiện bằng cách căng cơ bắp cùng một lúc, và sau đó hoàn toàn giải phóng căng thẳng, cho đến khi tất cả các cơ trong cơ thể được thư giãn. Nghiên cứu cho thấy những kỹ thuật này có thể hiệu quả hoặc gần như có hiệu quả như liệu pháp hành vi nhận thức cho một số người mắc chứng rối loạn hoảng sợ.

Bổ sung dinh dưỡng. Bổ sung bằng miệng đường uống, ảnh hưởng đến hành động của serotonin, có thể làm giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của cơn hoảng loạn.

Phòng chống

Không có cách nào chắc chắn để ngăn chặn các cuộc tấn công hoảng sợ hoặc rối loạn hoảng sợ. Tuy nhiên, việc điều trị cho cơn hoảng loạn càng sớm càng tốt có thể giúp ngăn chặn không trở nên tệ hơn hoặc trở nên thường xuyên hơn. Gắn bó với kế hoạch điều trị có thể giúp ngăn ngừa tái phát hoặc trầm trọng hơn các triệu chứng hoảng loạn tấn công. Thực hành thư giãn và các kỹ thuật quản lý căng thẳng có thể hữu ích.

c. Phục hồi chức năng – Bước quan trọng giúp người bệnh trở lại cuộc sống bình thường

Nhiều người bệnh sau khi kiểm soát được các cơn hoảng sợ vẫn còn tình trạng né tránh xã hội, thiếu tự tin hoặc hạn chế tham gia các hoạt động thường ngày. Đây là lý do phục hồi chức năng tâm thần đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

Các chương trình phục hồi chức năng giúp người bệnh:

• Phục hồi chức năng nhận thức

+ Cải thiện khả năng tập trung chú ý.

+ Nâng cao kỹ năng giải quyết vấn đề.

+ Tăng khả năng kiểm soát cảm xúc và ứng phó với stress.

Người bệnh trong các buổi thảo luận nhóm.

• Huấn luyện kỹ năng xã hội

+ Tăng cường giao tiếp.

+ Cải thiện khả năng tương tác xã hội.

+ Xây dựng lại các mối quan hệ gia đình và cộng đồng.

Người bệnh và người nhà cùng tham gia buổi huấn luyện kỹ năng xã hội.

• Liệu pháp âm nhạc.

+ Giảm lo âu và căng thẳng sinh lý (nhịp tim, hô hấp)

+ Tạo trạng thái thư giãn, ổn định cảm xúc

+ Phân tán sự chú ý khỏi triệu chứng hoảng sợ

+ Hỗ trợ điều hòa cảm xúc trong và sau cơn hoảng sợ

+ Cải thiện giấc ngủ

Nhân viên hướng dẫn người bệnh tham gia liệu pháp âm nhạc.

• Liệu pháp hội họa.

+ Giúp bệnh nhân biểu đạt cảm xúc khó nói bằng lời

+ Giảm căng thẳng, giải tỏa lo âu tiềm ẩn

+ Tăng nhận thức về cảm xúc và nguyên nhân gây hoảng sợ

+ Tăng cảm giác kiểm soát bản thân

+ Nâng cao sự tự tin và giá trị bản thân

Người bệnh thể hiện tác phẩm của mình thông qua bài thuyết trình.

• Thể dục thể thao.

+ Giảm lo âu thông qua giải phóng năng lượng và endorphin

+ Điều hòa hệ thần kinh thực vật (tim, thở)

+ Giảm nhạy cảm với các triệu chứng cơ thể giống cơn hoảng sợ

+ Tăng sức khỏe thể chất và khả năng chịu đựng stress

+ Cải thiện giấc ngủ và tâm trạng

Người bệnh tham gia các buổi tập thể dục buổi sáng.

• Lao động trị liệu.

+ Tái lập thói quen sinh hoạt và làm việc bình thường

+ Tăng khả năng tập trung, giảm ám ảnh lo âu

+ Tạo cảm giác có ích và giá trị bản thân

+ Giảm thời gian rảnh → giảm suy nghĩ tiêu cực

+ Phục hồi chức năng lao động

Người bệnh được nhân viên hướng dẫn kỹ năng tự phục vụ bản thân.

• Liệu pháp làm vườn .

+ Giảm căng thẳng nhờ tiếp xúc thiên nhiên

+ Tạo cảm giác thư giãn, ổn định tâm lý

+ Tăng tương tác xã hội, giảm cô lập

+ Rèn kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm

+ Tạo niềm vui, động lực sống tích cực

Người bệnh tham gia hoạt động làm vườn cải thiện sự tập trung chú ý.

Những hoạt động này giúp giảm căng thẳng, nâng cao sự tự tin và tạo động lực phục hồi.

• Hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng

Mục tiêu cuối cùng của phục hồi chức năng là giúp người bệnh:

+ Trở lại học tập hoặc lao động.

+ Tham gia các hoạt động xã hội.

+ Duy trì cuộc sống độc lập.

+ Nâng cao chất lượng cuộc sống.

• Vai trò của gia đình

Gia đình là nguồn hỗ trợ quan trọng trong quá trình điều trị và phục hồi chức năng.

Người thân cần:

+ Hiểu đúng về rối loạn hoảng sợ.

+ Động viên người bệnh tuân thủ điều trị.

+ Khuyến khích tham gia các hoạt động phục hồi chức năng.

+ Tránh phê phán hoặc tạo áp lực quá mức.

Sự đồng hành của gia đình góp phần đáng kể vào hiệu quả điều trị lâu dài.

Hoạt động hướng nghiệp nghề cho người bệnh cùng người nhà người bệnh.

Rối loạn hoảng sợ là một bệnh lý tâm thần phổ biến nhưng hoàn toàn có thể điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách. Sự kết hợp giữa điều trị bằng thuốc, tâm lý trị liệu và phục hồi chức năng giúp người bệnh không chỉ kiểm soát triệu chứng mà còn lấy lại sự tự tin, khôi phục các chức năng tâm lý – xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ rối loạn hoảng sợ, người dân nên đến các cơ sở chuyên khoa tâm thần để được thăm khám, tư vấn và điều trị kịp thời, tránh để bệnh kéo dài ảnh hưởng đến sức khỏe và cuộc sống.

 

Viết bài: Khoa Phục hồi chức năng