Phục hồi chức năng tâm lý xã hội: Hướng tiếp cận toàn diện trong chăm sóc sức khỏe tâm thần.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần là một trong những vấn đề quan trọng trong sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân, góp phần đảm bảo nguồn nhân lực có chất lượng cao phục vụ qúa trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Ở Việt Nam, theo điều tra dịch tễ năm 2002 của Chương trình mục tiêu Quốc gia chăm sóc sức khỏe tâm thần cộng đồng, cho thấy có 14,9% dân số bị 10 bệnh tâm thần thường gặp.

Những rối loạn tâm thần nặng, mãn tính thường làm biến đổi sâu sắc nhân cách người bệnh, làm mất đi những kỹ năng hoạt động, giao tiếp và các kỹ năng sống vốn có của người bệnh. Bên cạnh đó người bệnh tâm thần cũng gặp nhiều trở ngại trong quá trình điều trị, bao gồm:

• Tác dụng không mong muốn của thuốc hướng thần
• Thái độ kỳ thị của cộng đồng đối với người bệnh tâm thần
• Mặc cảm của người bệnh và gia đình người bệnh
• Thiếu các dịch vụ hỗ trợ, sự ủng hộ xã hội từ phía cộng đồng
• Tình trạng lạm dụng chất đi kèm với các triệu chứng tâm thần
• Sự thiếu hụt, mất dần các kỹ năng sống, kỹ năng lao động của người bệnh do quá trình bệnh lý…

Bởi vậy trong những năm gần đây, công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ dừng lại ở việc điều trị triệu chứng bằng thuốc, mà còn chú trọng đến phục hồi chức năng tâm lý – xã hội cho người bệnh. Đây là một hướng tiếp cận toàn diện, giúp người bệnh từng bước ổn định cuộc sống, nâng cao chất lượng cuộc sống và tái hòa nhập cộng đồng. Thực tế cho thấy, nhiều người bệnh sau khi ổn định triệu chứng vẫn gặp khó khăn trong sinh hoạt, giao tiếp v à duy trì cuộc sống độc lập.

Phục hồi chức năng tâm lý – xã hội là gì?

Phục hồi chức năng tâm lý – xã hội là quá trình hỗ trợ người bệnh tâm thần khôi phục các kỹ năng sống cơ bản, kỹ năng giao tiếp, khả năng lao động và thích nghi xã hội, tăng cường tính độc lập tong sinh hoạt. Mục tiêu không chỉ là giảm triệu chứng bệnh mà còn giúp người bệnh có thể sống độc lập, tự tin và có ích cho gia đình, xã hội.

Vai trò quan trọng của phục hồi chức năng

Đối với người bệnh tâm thần, đặc biệt là các rối loạn mạn tính như tâm thần phân liệt, trầm cảm kéo dài hay rối loạn lo âu, việc điều trị bằng thuốc là cần thiết nhưng chưa đủ. Nhiều người bệnh sau khi ổn định triệu chứng vẫn gặp khó khăn trong giao tiếp, sinh hoạt và lao động.

Vậy phục hồi chức năng tâm lý – xã hội giúp người bệnh:

Cải thiện kỹ năng tự chăm sóc: Người bệnh khi mắc rối loạn tâm thần thì khả năng tự chăm sóc bản thân bị hạn chế do hậu quả của nhiều rối loạn về nhận thức, cảm xúc và hành vi. Phục hồi chức năng tâm thần người bệnh được hướng dẫn vệ sinh cá nhân, ăn uống đúng cách, tắm giặt sạch sẽ, biết sắp xếp sinh hoạt đúng giờ. Từ chỗ người bệnh phụ thuộc hoàn toàn, người bệnh có thể từng bước tự lập trong cuộc sống hàng ngày.

Hướng dẫn người bệnh tự gấp chăn màn dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế.

Tăng khả năng giao tiếp và hòa nhập: Người bệnh tâm thần mất hoặc giảm khả năng giao tiếp là hậu quả của nhiều rối loạn phức tạp liên quan đến tư duy – cảm xúc – hành vi – kỹ năng xã hội. Để phục hồi khả năng giao tiếp và hòa nhập cho người bệnh thì hoạt động nhóm là hoạt động có vai trò quan trọng giúp người bệnh học cách giao tiếp tương tác với mọi người xung quanh, qua sinh hoạt nhóm người bệnh biết cách chia sẻ, biết cách lắng nghe cũng như kiểm soát được cảm xúc khi gặp tình huống. Điều này giúp người bệnh giảm cảm giác cô lập, mặc cảm và tăng sự tự tin.

Phục hồi chức năng lao động: Như chúng ta đã biết người bệnh khi bị rối loạn thường khó tập rung chú ý, tư duy rối loạn, mệt mỏi không muốn làm việc, dễ cáu gắt không làm chủ hành vi, mất ngủ…dẫn đến công việc không hoàn thành, quan hệ với mọi người bị ảnh hưởng. Các hoạt động như làm vườn, may vá, đan lưới, xâu hạt, các hoạt động thủ công, lao động đơn giản không chỉ giúp người bệnh rèn luyện thể chất mà còn tạo cảm giác có ích và giá trị bản thân.

Người bệnh tham gia làm vườn dười sự hướng dẫn kỹ thuật y.

Giảm tái phát và tái nhập viện: Khi người bệnh được điều trị thuốc đã ổn định thì phục hồi chức năng tâm lý xã hội giúp người bệnh có kỹ năng sống tốt hơn như việc tuân thủ điều trị tốt hơn, giam stress, hạn chế các yếu tố nguy cơ. Từ đó giảm tỷ lệ tái phát bệnh.

Các hình thức phục hồi chức năng tâm lý – xã hội tại bệnh viện

Tại các cơ sở điều trị tâm thần, đặc biệt tại Khoa Phục hồi chức năng – Bệnh viện tâm thần trung ương 1, người bệnh được tham gia nhiều hoạt động đa dạng, phù hợp với tình trạng và khả năng của từng người, bao gồm:

Nhóm hoạt động vận động và lao động: Lao động đơn giản, lao động nghề, liệu pháp trò chơi, hoạt động thể dục thể thao…Chủ yếu tập trung vào việc khôi phục khả năng lao động, sự khéo léo trong việc sử dụng các công cụ lao động, huấn luyện các kỹ năng vận động, các kỹ năng vui chơi, sử dụng các dịch vụ công cộng…Trong hoạt động vận động và lao động còn có sự tự giáo dục. Qua đó, người bệnh tự điều chỉnh những yếu tố không phù hợp với môi trường xung quanh và khơi dậy những tiềm năng tốt đẹp vốn có cho mình. Có thể nói nhóm hoạt động vận động và lao động trị liệu chính là “xương sống” của quá trình phục hồi, giúp người bệnh lấy lại quyền kiểm soát cơ thể  và ý thức về giá trị bản thân.

Người bệnh hào hứng tham gia trò chơi quạt cá về bờ.

Người bệnh tham gia kỹ thuật chuyền bóng gọi tên.

Thực hiện các liệu pháp tâm lý – xã hội: như liệu pháp tâm lý cá nhân, tâm lý nhóm, liệu pháp âm nhạc, liệu pháp hội họa,…Các liệu pháp tâm lý – xã hội đều có cơ chế chủ yếu là sinh lý và tâm lý. Sự tác động của các liệu pháp thông qua cơ chế sinh lý thần kinh, làm tăng hoạt tính của vỏ não, ngoài hệ thần kinh dưới vỏ, trung khu của thần kinh thực vật cũng nhận được những kích thích dương tính của các liệu pháp, tùy tính chất kích thích, nó sẽ làm biến đổi chức năng hệ thần kinh thực vật, biến đổi nội tiết tố theo chiều hướng chế ngự tình trạng kích động thần kinh hoặc hoạt hóa cảm xúc. Có thể nói các liệu pháp tâm lý – xã hội có tác dụng điều chỉnh khí sắc, giảm lo âu, thúc đẩy các hoạt động tâm thần như tư duy, chú ý, trí nhớ, hoạt động có ý trí ….theo chiều hướng tích cực. Ngoài ra các liệu pháp tâm lý còn hướng vào việc tác động lên trạng thái tâm lý của người bệnh, giúp người bệnh có tâm trạng thoải mái, vui vẻ, nâng cao sự tự tin, hình thành sự lạc quan, tin tưởng vào quá trình điều trị, tin tưởng vào thầy thuốc.

Người bệnh chủ động sáng tạo và thực hiện ngôi nhà mơ ước của mình.

Người bệnh tham gia vẽ tranh tự do dưới sự hướng dẫn của KTY.

Người bệnh tự tin thể hiện ca khúc mình yêu thích.

Ngoài thực hiện các liệu pháp trên khoa phục hồi chức năng thường xuyên tổ chức sinh hoạt nhóm với các chủ đề cho mỗi buổi là khác nhau, có thể trò chuyện, chia sẻ cảm xúc, chơi trò chơi. Chính việc sinh hoạt nhóm giúp cho người bệnh tăng sự tương tác xã hội và kỹ năng giao tiếp.

Người bệnh tham gia hoạt động nhóm dưới sự hướng dẫn của KTY.

Người bệnh gấp hạc giấy dưới sự hướng dẫn của học viên CTXH và KTY.

Phục hồi chức năng tâm lý – xã hội còn có nhiệm vụ quan trọng là huấn luyện kỹ năng sống cho người bệnh bao gồm: Kỹ năng tự chăm sóc bản thân, kỹ năng lập kế hoạch và quản lý thời gian đặc biệt là người bệnh học được kỹ năng giải quyết vấn đề.

Người bệnh tham gia hoạt động nhóm dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế.

Thay vì chi dùng thuốc để dập tắt triệu chứng, mô hình này tập trung vào việc “Phục hồi con người”. Nó chuyển đổi vị thế của người bệnh từ người được chăm sóc thụ động sang chủ thể chủ động trong cuộc sống của chính mình. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các hoạt động này giúp người bệnh không chỉ “hết bệnh” mà còn có đủ năng lực sống để tái hòa nhập cộng đồng một cách bền vững.

Vai trò của gia đình và cộng đồng

Gia đình là môi tường gần gũi và ảnh hương mạnh mẽ nhất đối với người bệnh:

Gia đình hỗ trợ tâm lý – tình cảm: Tạo cảm giác an toàn, được yêu thương, giảm mặc cảm và cô lập đồng thời giúp người bệnh ổn định cảm xúc, tăng động lực điều trị.

Gia đình là người theo dõi và hỗ trợ điều trị: Nhắc nhở người bệnh ăn ngủ và uống thuốc đúng giờ, tái khám định kỳ. Phát hiện sớm dấu hiệu tái phát hoặc diễn biến bất thường.

Gia đình chính là môi trường rèn luyện kỹ năng sống: Các thành viên tong gia đình có thể hướng dẫn các hoạt động sinh hoạt hàng ngày(ăn uống, vệ sinh, giao tiếp…),tạo điều kiện để người bệnh tham gia công việc phù hợp tong gia đình.

Giảm kỳ thị, tăng sự chấp nhận: Thái độ tích cực của gia đình giúp người bệnh tự tin hơn, tránh trách móc, xa lánh hoặc kiêm soát quá mức.

Cộng đồng là môi trường xã hội mở rộng, giúp người bệnh tái hòa nhập:

Tạo môi trường hòa nhập xã hội: Tạo cơ hội tham gia các hoạt động tập thể, sinh hoạt nhóm,  giúp người bệnh thực hành kỹ năng giao tiếp và ứng xử.

Hỗ trợ phục hồi chức năng: Các chương trình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng (CBR), như các hoạt động lao động trị liệu, hướng nghiệp, tạo việc làm

Giảm kỳ thị xã hội: Nâng cao nhận thức cộng đồng về sức khỏe tâm thần, tạo thái độ cảm thông, chấp nhận người bệnh

Hỗ trợ nguồn lực: Chính quyền, tổ chức xã hội, y tế cơ sở tham gia quản lý và hỗ trợ, kết nối dịch vụ y tế – xã hội – nghề nghiệp

Có thể nói gia đình là nền tảng, cộng đồng là môi trường phát triển. Khi hai yếu tố này phối hợp chặt chẽ sẽ giúp người bệnh tâm thần phục hồi toàn diện, bền vững và tái hòa nhập xã hội hiệu quả.

Phục hồi chức năng tâm lý – xã hội không thể thành công nếu thiếu sự đồng hành của gia đình và cộng đồng. Gia đình cần hiểu bệnh, tránh kỳ thị và tạo điều kiện cho người bệnh tham gia các hoạt động sinh hoạt, lao động phù hợp.Cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường thân thiện, không kỳ thị, giúp người bệnh có cơ hội học tập, làm việc và phát triển.

Đánh giá hiệu quả phục hồi chức năng:

Đến nay việc đánh giá hiệu quả dựa vào các thang đo còn chưa nhiều tuy nhiên phục hồi chức năng vẫn cho thấy có hiệu quả chúng ta có thể đánh giá thông qua

• Quan sát thực tế,
• Phỏng vấn người bệnh và gia đình người bệnh,
• Sử dụng thang đo như: PASS(đánh giá kỹ năng tự chăm sóc)

Phục hồi chức năng tâm lý – xã hội là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa nhân viên y tế, gia đình và xã hội. Khi được hỗ trợ đúng cách, người bệnh tâm thần hoàn toàn có thể sống ổn định, có ích và hạnh phúc.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ là điều trị bệnh, mà còn là hành trình giúp con người tìm lại giá trị bản thân và vị trí của mình trong xã hội.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Tài liệu đào tạo chuyên khoa cơ bản về Tâm lý lâm sàng “Phục hồi chức năng tâm lý xã hội cho người bệnh tâm thần” Bệnh viện Tâm thần Trrung ương 1(2025).
2. TS. Võ Văn Bản “Thực hành điều trị tâm lý” Nhà xuất bản y học 2008.

 

Viết bài: Khoa Phục hồi Chức năng